Waar is de perfromancekunst gebleven?

Waarom voelen we ons aangetrokken tot clubcultuur? Wat is het dat we ieder weekend zoeken, dat dieper gaat dan dansen op goede muziek?

Een van de grootste privileges van mijn werk is het contact met artiesten die inspireren omdat ze antwoorden op dit soort vragen niet alleen helder kunnen articuleren, maar ook koppelen aan creatieve onverzettelijkheid. Amelia Emma Forrest is onderdeel van Radiant Love, een ‘‘rave, label, kunst en performance collectief’’ uit Berlijn. Samen met Jochem van Bruggen en dj Byron Yeates runt ze een van de meest succesvolle underground feesten van de Duitse hoofdstad. Zelf maakte ik zo’n nacht één keer mee. Als je ooit de kans krijgt: ga, want op Radiant Love knalt kinetische energie twaalf uur lang door de speakers en van de dansvloer. Het is een van de meest bijzondere clubnachten waar ik ooit was. Niet alleen vanwege de muziek - meer nog dankzij een unieke combinatie van performancekunst en crossdressing die een ongekend vrije, familiaire en hyperenergieke sfeer faciliteert. 

''Dat we geen performancekunst meer in de club zien, daar begrijp ik niks van''

Amelia is in het dagelijks leven performancekunstenaar en op donderdag 3 oktober speelt ze haar eigen voorstelling Mother in De School in Amsterdam. Dat ze daar mag optreden is voor haar speciaal en qua locatie een primeur. Voor het eerst wordt de voormalig fietskelder, normaal gesproken voorbehouden aan dj’s, als performanceruimte gebruikt. Radiant Love en Mother zijn beide op hun eigen manier een ode aan performancekunst en clubcultuur. 

Afgelopen zomer sprak ik Amelia in haar woonplaats Berlijn. ‘‘Dat we geen performancekunst meer in de club zien, daar begrijp ik niks van. Ik hoop dat mijn optreden in De School aanzet tot meer van dit soort voorstellingen in clubs. De School geeft mij het vertrouwen, ze steken hun nek uit. Volgens mij liggen hier veel kansen: clubs als het nieuwe theater. Met het verschil dat ze een stuk minder elitair zijn. Het theater is een plek voor mensen met privileges die entertainment willen. Ik zie heel veel jonge makers die zich daar niet thuis voelen. Ik voel verwantschap met dat soort artiesten omdat ze met hun kunst vrijwel zonder uitzondering iets willen vertellen, een boodschap hebben. Zelf voel ik evenmin de behoefte om te entertainen. Het gaat me om een uitwisseling. Als mijn performance bepaalde gedachten bij je oproept, observeer deze dan.’’  

Net als Radiant Love is ook Mother een gezamenlijk project. VASE componeert live een elektronische soundtrack (‘‘all sounds for this piece were sequenced from a single pulse"), het lichtplan is geschreven door Jelle Stoffels, Amelia’s kostuum (foto) is van Marlena Jonane. ‘‘Mother gaat over eenzaamheid, over de reis die je als individu aflegt voor je je plek in de maatschappij vindt, over het maken van connecties. Het is een metafoor voor de club. Clubcultuur houdt ons een spiegel voor. Dansen in een publieke ruimte is als een ritueel waarbij iedereen min of meer op dezelfde golflengte zit. Dat is wat clubben op een oppervlakkig, naïef niveau is. Wanneer je gaat dansen op een goed feest lost je ego op als suiker in warm water. Je bereikt samen een staat waarin ego geen rolt speelt. Voor mij is dat clubcultuur in optima forma: dat gevoel van vrijheid, de sensatie dat je kan zijn wie je bent zonder dat je buurman of -vrouw oordeelt.’’ 

De club is voor haar een plek voor zelfexpressie en emancipatie. ‘‘Het is van oudsher een veilige plek voor mensen die niet aan de sociaal-maatschappelijke norm voldoen. Maar clubcultuur is tegenwoordig mainstream, die waarden zijn veelal verloren gegaan. Toch is de queer-gemeenschap in veel gevallen nog steeds alleen in bepaalde clubs veilig. De reden dat er in Berlijn nog altijd een specifieke gay clubgemeenschap is, is omdat die mensen vroeger naar de club moesten als ze seks wilden hebben. Radiant Love is o.a. geïnspireerd op feesten waar performancekunst en travestie een essentieel onderdeel van de avond waren.’’

Als voorbeeld en inspiratie noemt ze Club Fuck, een nachtclub in Los Angeles aan het begin van de jaren negentig. Club Fuck ontstond als reactie op de reguliere, door mannen gedomineerde uitgaansgelegenheden in West-Hollywood. Met voor die tijd een unieke en rebelse esthetiek - bondage, leer, studs, halsbanden, latex – heeft Club Fuck haar sporen binnen populaire muziekcultuur nagelaten. De locatie fungeerde als een smeltkroes van protest, politiek, gemeenschapsgevoel en hedonimse, en dat alles op een soundtrack van avant-garde elektronica en agressieve, ‘industrial’ muziek. Het was de tijd van een collectieve aidscrisis en de woede daarover diende in Club Fuck als katalysator voor performancekunst. In de herfst van 1993 werd Club Fuck door de politie ontruimd en verboden. (Lees hier meer over Club Fuck).  

‘‘Dat is mijn ideaalplaatje’’, zegt Amelia bewonderend. ‘‘In Club Fuck zeiden ze: als dit de norm is en jij voelt je daar niet in thuis, dan kan je ‘nee’ zeggen. Zo van: fuck dat, ik voldoe niet aan het sociaal geaccepteerde plaatje en weiger me te conformeren. Ik ben iets anders en ik ben daar trots op en daar hoef ik niet over te zwijgen.’’

‘‘Dat spreekt me enorm aan. Die combinatie van activisme en non-conformatie en tegelijkertijd mooie dingen maken en genieten van het feest, van de mensen om je heen. Zelf kwam ik in Londen voor het eerst in aanraking met een broeierige drag- en queerscene die buiten het zicht van de mainstream een veilige haven is voor mensen die niet aan de norm voldoen. Dat zijn hyperdiverse dansvloeren kan ik je vertellen, en met afstand de leukste feesten. Toen ik die scene ontdekte wist ik zeker dat ik iets wilde maken, ik wist alleen nog niet hoe.’’

Terug naar Mother, want met bovenstaande kennis begrijp ik beter wat ze met haar performance in De School wil vertellen. Amelia is opgeleid als klassiek balletdansers, een wereld die haar beperkte. ‘‘Bij klassiek ballet blijft er weinig ruimte over voor zelfexpressie, een danselement dat ik enorm waardevol vind. Bij ballet heb je je maar te schikken naar de ideeën van de choreograaf.’’

‘‘Ik gebruik Butoh als bouwsteen voor mijn ideeën, zowel met Radiant Love als in mijn rol als performer’’

Een kennismaking met Butoh, een dansvorm die na de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki in Japan ontstond, bleek een duw in de juiste richting. Ankoku butoh, zoals de theatervorm voluit heet, betekent ’dans der duisternis’ of ’dans van de sombere ziel’, en was in Japan vroeger een manier om buiten het zicht van het regime over een taboe als homoseksualiteit te kunnen praten. Butoh kent geen regels of vaste patronen. Klassieke butoh-dansers hebben kaalgeschoren schedels en bedekken hun lichamen met talkpoeder. Een butoh-dans is traag en meditatief en een aanklacht tegen meer klassieke vormen van dans. ‘‘Er is geen andere bewegingsvorm die zo rigoureus heeft afgerekend met de hegemonie van perfectie, de schoonheidsstandaard in de dans, om daar de esthetiek van het imperfecte, de gruwel en het duister tegenover te zetten’’, schrijft deze theaterrecensent.

De raakvlakken met clubcultuur zijn evident. Amelia: ‘‘Butoh is ontstaan vanuit de noodzaak om jezelf uit te kunnen drukken wanneer je buiten het standaardplaatje valt, net zoals dat vroeger in clubs het geval was.’’ Ze benadrukt dat ze zichzelf geen Butoh-danseres noemt. ‘‘Ik bestudeer deze dans in het Westen, ik was niet in Japan en wil op geen enkele wijze aanspraak op de cultuur maken.’’ Maar inspireren doet het haar des te meer. ‘‘Ik gebruik Butoh als bouwsteen voor mijn ideeën, zowel met Radiant Love als in mijn rol als performer.’’

En dan komen we bij de kern. ‘‘Butoh’’, zegt Amelia, ‘‘heeft me geleerd om me minder druk te maken om wat ‘men’ van mijn werkt vindt. Dat klinkt heel stoer, want natuurlijk vind ik het fijn wanneer mensen mijn werk waarderen. Maar wat ik bedoel is, en dat heeft Butoh mij geleerd, dat wanneer ik iets oprecht voel, wanneer ik werk maak dat uit mezelf komt omdat dit is wat ik ben, dat meer dan genoeg reden is om het te gaan maken. Butoh geeft me rust, maar ook de moed en bravoure om te maken wat ik wil maken.’’

Mother speelt op donderdag 3 oktober in De School in Amsterdam, info en tickets hier