DJ Sprinkles / Terre Thaemlitz / Virtuoos kunstenaar/es 

In discussie met mijn vader dacht ik aan DJ Sprinkles. Op tv bracht het journaal het nieuws van de dag, de NS verving ‘Dames en heren’ door ‘Beste reizigers’. Vader friemelde aan de afstandsbediening, kuchte een besmuikt lachje, imiteerde het geluid van een leeglopende fietsband.

Mijn vader fietst thuis regelmatig op een hometrainer. In onze logeer- slash computerkamer trapt hij zich, starend naar foto’s waar ik als corpulente kleuter op zijn schoot in een plastic tuinstoel zit, hijgend een weg in het luchtledige. Op zijn bezwete hoofd altijd een koptelefoon. Ik maak geen grap wanneer ik zeg dat hij bij voorkeur naar Armin van Buuren luistert. Aan sommige gevechten moet je niet eens willen beginnen. Afgelopen jaar werd mijn vader, ondanks een conditie waar ik jaloers op ben, getroffen door een hartinfarct. Het voert misschien wat ver om die toestand aan Armin toe te schrijven, maar de doctoren hadden geen andere verklaring. Buiten dat was-ie gezond.  

De nieuwslezeres wenste ons een prettige voortzetting, mijn vader zette de tv uit. Of ik ‘m iets mocht laten horen, vroeg ik.

‘‘Misschien vind je dit een leuk anthem voor je luchtfietssessies.’’
‘‘Lekker, wat is het?’’
‘‘‘Rosary Novena For Gender Transitioning’, van Terre Thaemlitz, een artiest die zich noch als vrouw, noch als man identificeert.’’
‘‘Maakt dat uit?’’
‘‘Nee.’’
‘‘Lijkt me ietwat overbodige informatie niet, of vinden jullie dat in Amsterdam belangrijk, dat muziek door een man of een vrouw wordt gemaakt? Armin van Buuren interesseert dat geen zier, die maakt gewoon lekkere tranceplaatjes die…’’
‘‘Oké! Boodschap duidelijk! Thee?’’
‘‘Lekker, maar niet van die smerige groene.’’

Rosary Novena For Gender Transitioning’, een track die ruim twintig minuten klokt, vind je op Soulnessless van Terre Thaemlitz, ’s werelds eerste, full-length MP3-album met ruim dertig uur muziek. De remixen waar mijn fietsvader zo lekker op gaat, zijn van DJ Sprinkles (een alias geïnspireerd op een televisiereclame voor cakemix inclusief hiphop-beats en een rapper die ‘‘sprinkles in the mix!’’ spit).

Soulnessless kwam uit op een zestien gigabyte microSD-kaart en is (o.a.) een pamflet voor muziekconsumptie die volgens Thaemlitz tegenwoordig alleen nog in de zesde versnelling plaatsvindt. De boodschap: neem gas terug, luister actief, in plaats van passief. Ook al duurt een album bijna dertig uur. 

De plaat snijdt, middels zorgvuldig gecureerde samples en 165-pagina’s aan liner notes, thema’s als overbevolking en gendersystemen aan. Dat intelligente samplen komt in al het werk van zowel Sprinkles als Thaemlitz terug. Check bijvoorbeeld ‘Motorik Life (DJ Sprinkles’ Mountain of Despair)’, waar Thaemlitz de beroemdste speech van Martin Luther King tot iets hilarisch en geniaals heeft geknipt. Op dezelfde, gloedvolle en inspirerende toon die we van King kennen, hoor je de dominee in Sprinkels’ versie reppen van “the snow-capped Rockies of despair, the lookout mountain of despair…from every mountaintop, despair!”

Samplen gaat voor Thaemlitz niet over reproductie van geluiden. Niet om de esthetiek van geluid, maar om de boodschap: ze wil dwarsverbanden die je binnen de elektronische muziekgeschiedenis kan vinden, maar vaak over het hoofd worden gezien, blootleggen. Ze wil laten zien dat clubcultuur is ontstaan uit woede, uitsluiting, racisme en eenzaamheid; dat veel clubs anno nu zonder het te beseffen een kwalijke vorm van heteronormativiteit in stand houden; dat clubs tegenwoordig, haaks op wat Thaemlitz in haar begintijd op de dansvloer zag, een overwegend wit publiek trekken; dat identiteitsnormen in clubs vroeger niet golden. Muziek als educatievehikel. Dat het toevallig ook nog aardig klinkt, is voor Thaemlitz bijzaak.   

Zo trapt ze al jaren met succes tegen de uitholling van clubcultuur aan. Wanneer Thaemlitz of DJ Sprinkles iets uitbrengt, overstijgt dat zonder uitzondering het label ‘EP’ of ‘album’. Ze behandelt onderwerpen die net zo beladen als ongemakkelijk zijn, is een kunstenaar zoals we er in onze clubscene niet al te veel van hebben. Iemand die je doet twijfelen aan dingen die je zeker dacht te weten. Niemand anders maakte zoveel politiek beladen albums (twintig); niemand anders spreekt binnen de elektronische muziek zo consistent over onderwerpen die we maar al te vaak bagatelliseren.

Deproduction
In de Verenigde Staten ontvluchtte Thaemlitz het oerconservatieve Missouri, om in de jaren tachtig aansluiting bij de queer- en transgendergemeenschappen van New York te vinden. In die tijd was house geen genre maar een politiek statement. Wie door de maatschappij in het gezicht werd gespuugd, was welkom in clubs als Sally’s II en Club 59, waar Thaemlitz resident dj was. Toen de underground queer-scene onder druk van gentrificatie bezweek week Thaemlitz uit naar Tokyo.

Deproduction, haar meest recente project, gaat verder waar Soulnessless stopt. Ook Deproduction is een album vermomd als SD-kaart, met ruim twee uur aan muziek, een film en meerdere essays. Ik bestelde het op de website van Thaemlitz die alles, van muziekproductie tot distributie tot het monitoren van en communiceren met haar klanten, zelf doet. Voordat ze het pakketje verstuurde, kreeg ik de vraag of mijn bestelling voor persoonlijk gebruik was.

Een week later viel een handgeschreven enveloppe uit Tokyo op de mat. Daarin een minuscuul gripseal-zakje, gevuld met een tiental visitekaartjes ter grootte van een flinke postzegel. Op elk kaartje staat, als in een gelukskoekje, een spreuk of citaat. Dat ‘‘develop empathy’’ bovenop de stapel ligt lijkt me geen toeval: treffender valt het oeuvre van Thaemlitz nauwelijks samen te vatten. Sterker nog, alles komt samen in die ene opdracht die de kunstenaar haar publiek geeft: ‘‘Ontwikkel inlevingsvermogen.’’ Leef je in in de ander, en de wereld wordt een stuk aangenamer.    

Maar Deproduction kent niet alleen esthetisch gezien haar gelijke niet. Natuurlijk, zo’n gripseal en SD-kaart zien er superstoer uit, maar er zit ook een kritische gedachte achter het formaat. Thaemlitz ageert sinds het begin van haar carrière tegen het systeem dat wij ‘de muziekindustrie’ noemen. Een systeem dat wordt gecontroleerd en in stand wordt gehouden door instituten die op de top van de muzikale apenrots zitten. Want volgens Thaemlitz zijn het o.a. de album- en EP-formaten die artiesten restricties opleggen. Op vinyl kan maximaal 44 minuten muziek worden geperst – een SD-kaart geeft haar iets van haar artistieke vrijheid terug. Bovendien heeft ze volledige controle over wie toegang tot haar werk heeft. ‘‘Het idee dat muziek overal en voor iedereen beschikbaar moet zijn, vind ik totaal onzinnig’’, zei ze in een eerder interview. ‘‘Waarom? Omdat bepaalde muziek ontzettend kwetsbaar is, persoonlijke verhalen van de makers vertelt. Dan wil je niet dat dat in handen van zomaar iedereen kan vallen.’’

In 2015 interviewde ik Thaemlitz voor Studio 80 Radio. Nog altijd ben ik voor ieder vraaggesprek nerveus en onzeker, maar in mijn herinnering was ik die avond extra gespannen. Dat Thaemlitz extreem intelligent en belezen is wist ik en werd bewezen, maar wat ik niet had zien aankomen is dat ze warm, ontwapenend en grappig zou zijn. Haar werk is immers bloedserieus, de onderwerpen die ze kiest idem dito. Maar die middag nam een verrassende wending. Klein van stuk, geestig, sprankelend, zo wandelde ze destijds de radiostudio in. Een interview met Thaemlitz is alsof je een fles bruiswater schudt en opendraait. Een fles bruiswater die kolkt van humor en zelfspot. Op haar verzoek werd het interview alleen live uitgezonden, achteraf verscheen het, ondanks verzoeken van Studio 80, niet online. Wie Thaemlitz volgt weet dat ze al jarenlang een strijd tegen sociale media en platforms als Soundcloud en Youtube voert. Ze maakt geen deals met streamingplatforms of online distributeurs, ondanks dat het de bereikbaarheid van haar werk verkleind – al is dat laatste waarschijnlijk nou juist het doel.  

Deproduction is een conceptalbum waar je de tijd voor moet nemen. De film alleen al duurt anderhalf uur, de essays zijn intens en technisch. Met Deproduction fileert Thaemlitz de patriarchale samenleving zoals we die kennen. Ze hekelt heteronormativiteit en legt in academische taal uit waarom het krijgen van kinderen onethisch is. Dat klinkt, voor mij althans, in eerste instantie overdreven, maar na het lezen van het essay ‘Admit It’s Killing You (And Leave), Sound/Reading For Gay Porn’, (hier online), klinkt haar radicale standpunt opeens aannemelijk. Lang leve de empathie.

De tekst roept vooral vragen op. Waarom gaan we vaak zo klakkeloos voorbij aan het feit dat voor heel veel kinderen het gezin allesbehalve een veilige haven is? Waarom kiezen sommige mensen er bewust voor om geen kinderen te krijgen? En waarom wordt dat in veel gevallen nog als abnormaal gezien? Waarom wordt niet vaker stilgestaan bij huiselijk geweld? Waarom verlaten sommige kinderen weloverwogen hun eigen gezin? En waarom is het nog steeds een taboe om het daarover te hebben? Fijntjes duidt Thaemlitz de hypocrisie achter Westerse familiewaarden.

Deproduction maakt muzikaal diepe indruk met door Thaemlitz gespeelde pianopartituren, gelardeerd met samples uit pornofilms en elektronische geluidseffecten. Op hol geslagen sinusgolven, een piano die intimiteit oproept: je voelt het licht in de kamer dimmen, terwijl een stem die herhaalt dat ‘‘these people are very anti-gay, excuse me, they are very pro-traditional family’’, langzaam uitfade. En dan, opeens, als een goed getimede XTC-pil, zink je weg in de warme gloed van de compositie, brengt Thaemlitz je met haar spel in extase, vergeet je waar de vijftig minuten lange track begon, koersen je gedachten richting horizon. Maar zo fabelachtig als haar spel is, zo schurend zijn de onderwerpen. Die ambivalentie verraadt een uniek talent dat zowel DJ Sprinkles als Thaemlitz al eerder etaleerde. Het werk is zo krachtig omdat het net zo urgent en geëngageerd, als esthetisch ingenieus is.

Ik krijg vaak de vraag of elektronische muziek kunst is. Wie het werk van Sprinkles en Thaemlitz kent, kan niet anders dan volmondig ‘ja’ antwoorden.

Wanneer muziek je aan het denken, of beter nog, aan het wankelen brengt, is het kunst. Wanneer muziek je iets leert over werelden waar je geen weet van had, is het kunst. Wanneer muziek je je aan je eigen wereldbeeld doet twijfelen, is het kunst. En wat kunst dan is? Een ongrijpbare mix van originaliteit en controle. De controle om unieke ideeën of, in het geval van Deproduction, belangrijke verhalen vorm te geven. En precies daar excelleren Terre Thaemlitz en DJ Sprinkles.  

Deproduction is een van die zeldzame albums waaraan iedereen, van trancevader tot muzieksnob, op een diep niveau plezier kan beleven. Bovendien dreunt de boodschap, zonder dat er een zweem van morele superioriteit omheen hangt, nog dagenlang na. Hier presenteert een maker vanuit het diepst van haar hart een boodschap die haar hele leven bepaalt, en die weigert akkoord te gaan met de status quo. Het feit dat wij als clubscene wél toegang tot haar werk hebben, voelt als een absoluut voorrecht.

Met mijn vader gaat het inmiddels prima. Hij fietst nog steeds, mijn moeders advies negerend, fanatiek op die hometrainer, dikwijls met DJ Sprinkles op z’n parelende zweetoren. Volgens de doctoren verkeert-ie in blakende gezondheid.

DJ Sprinkles speelt op zondag 25 maart in De School