Moor Mother wil de waarheid vertellen

''De boodschap, dat wat ik wil vertellen, is het belangrijkste’’, zegt Camae Ayewa, de vrouw achter Moor Mother. ‘‘Het begint altijd met de tekst. Ik schrijf doorgaans een stuk of vijf teksten voordat ik muziek begin te maken. Maar dat doe ik op een andere manier. Speelser. Minder nadenkend. Daarna pas ik tekst en muziek op elkaar. Als dat lijkt te gaan lukken, dan wordt het serieus.’’

‘‘Met die teksten is het soms alsof ik ze niet zelf schrijf. Alsof ze voor mij worden geschreven. Het heeft een lange tijd geduurd voordat ik er in slaagde om de boodschap simpel te verwoorden. Daarbij heb ik veel gehad aan mijn tijd bij punkbands. Daar waren de songs altijd kort; zo compact als maar mogelijk is.’’

We spreken elkaar de ochtend na haar verpletterende optreden op het Rewire Festival. En drie dagen voordat ze op het World Minimal Music Festival in het Amsterdamse Muziekgebouw aan ’t IJ te zien is. Hoewel je je af kunt vragen wat er in vredesnaam zo ‘minimal’ aan haar optreden is. Haar muziek is compact, ja. Maar dat betekent ook dat er een maximum aan informatie in iedere seconde is gestopt. Muziek met een uitzonderlijk hoog soortelijk gewicht.

Het Rewire-concert was niet haar eerste Nederlandse optreden. Eind 2015 was ze al te gast op het Afrofuturism Now! Festival in het Rotterdamse Worm. Haar internationale doorbraak vond echter pas een jaar later plaats, nadat september jongstleden haar eerste fysieke geluidsdrager was verschenen, het album Fetish Bones, dat prompt een groot aantal eindejaarslijsten haalde, inclusief een mooie derde plek bij het gezaghebbende Britse The Wire.

Naar aanleiding van die plaat is Ayewa’s muziek al ‘hardcore poetry’, ‘power electronics’ en ‘slaveship punk’ genoemd. Door de samples die ze gebruikt zijn in recensies verbanden gelegd met Sun Ra, Alice Coltrane, Fela Kuti, Mahalia Jackson, Nina Simone, Howlin Wolf en wie al niet meer. Tot de verbeelding sprekend, zondermeer. Maar Moor Mother live is toch een andere ervaring. Met andere associaties. Niet minder indrukwekkend – integendeel.

Plastic theremin
Het podiumbeeld maakt al indruk, want stijlvoller dan dat bij de meeste elektronica-muzikanten: Laptop centraal, wat apparatuur daar omheen geplaatst, monitors aan weerzijden en een opvallende plastic theremin. Het had een kunstinstallatie kunnen zijn. Het eerste wat Camae doet als ze op het podium verschijnt is bladeren in haar boekje met teksten.

Ze start de muziek, haar collages van beats en samples, en pakt een microfoon. Teksten, vervormde teksten. Al snel wordt duidelijk hoe de muziek zich het meest strak laat definiëren: als poëzie en soundscapes. Soms komende woorden van de samples, soms ook uit haar mond. Soms glashelder en soms verzonken in de stroom van klanken.

Woorden, zinnen, fragmenten verstaanbaar, andere weer niet. Ze heeft het over ‘‘dead bodies’’, ze heeft het over ‘‘black bodies’’. Ze heeft het over de tallozen die de tocht met de slavenschepen van Afrika naar Amerika niet overleefden. In ‘Creation Myth’, de openingstrack van haar album reist ze door de tijd: ‘‘1866. Dragged my bloody self to 1919. By the time I got to Watts I was missing most of my limbs.’’ Als ze in de richting van haar theremin beweegt lijkt het alsof er een straaljager opstijgt. Achteloos bijna zwaait ze zo nu en dan een hand in de buurt van de antenne. ‘Vrooooom, vroooooooooommmm!’

Ze klinkt boos. Niet gespeeld, maar oprecht boos. Zoals bijvoorbeeld de Jamaicaans-Britse reggaedichter Linton Kwesi Johnson veertig jaar geleden oprecht boos kon klinken.

''Trying to save my black life by fetishizing my dead life. Fuck, get away from me''

Bewustmakers
Stel je een speelveld voor met vier hoekvlaggen: op één hoek Sun Ra, de legendarische orkestleider en vrije denker die het verleden liet voor wat het was en staalhard beweerde van Saturnus te komen. Op een andere hoek Atari Teenage Riot, de Berlijnse meesters van de digital hardcore. Op de derde hoek Patti Smith, de rockdichteres die de geuzennaam ‘godmother of punk’ kreeg. En tenslotte op de vierde hoek The Last Poets, Afro-Amerikaanse verkondigers van het woord. Bewustmakers.

Het speelveld daartussen is voor Moor Mother en ze pakt van alle vier iets mee, maar voegt daar ook haar eigen identiteit, verleden en ideeën aan toe. Vrouw, zwart. En haar ervaringen, die van haar jeugd in een arm deel van Aberdeen, Maryland. En die van het heden in het noordelijke deel van Philadelphia, de probleemwijk van de stad. En er is nog iets: haar hartstocht. De passie waarmee ze op het podium staat.

Als haar optreden pakweg een kwartiertje bezig is komt ze achter de tafel met apparatuur vandaan. De laptop kan het verder zelf wel af. Ze pakt de microfoon, loopt druk gebarend over het podium en rapt. ‘‘Just make it clear! Make no fear. Revolution everywhere…’’ Ja, de wereld is verrot. Maar dat alleen maar vaststellen helpt die wereld ook niet verder. Natuurlijk valt er iets aan te doen: ‘Infinite possibilities. If some people give a shit!’.

En dan, de finale: ‘Deadbeat Protest’. Het beukt, het knettert. Camae articuleert. Sommige woorden mogen absoluut niet misverstaan worden: ‘‘Trying to save my black life by fetishizing my dead life. Fuck, get away from me. You can see my dead body at the protest.’’

En dan is het opeens stil. Alsof de stekker uit het stopcontact getrokken wordt. Wat rest is naar adem happen.

Rolmodel
In een interview met het Amerikaanse webzine The Vinyl Factory eerder dit jaar, vertelde Ayewa hoe verrast ze was door het enthousiasme van het jonge publiek in Boise, Idaho. Volgens haar een van de meest racistische plekken van Amerika, waar ze geen preek had gehouden maar gewoon haar tracks had gespeeld en ‘‘zichzelf’’ was geweest. Wat het optreden van Camae op Rewire leert is dat ze juist op haar sterkst is als ze ‘‘zichzelf’’ is. Gepassioneerd, charismatisch, inspirerend. Een rolmodel.

‘‘Een rolmodel? Mmm, nou daar heb ik geen problemen mee, hoor,’’ zegt de Amerikaanse twaalf uur later in de lobby van haar hotel. ‘‘Al ben ik persoonlijk niet zo snel geïnspireerd door charismatische personen, maar veel meer door verhalen. Door dingen die ik om mij heen zie. En als ik ‘verhalen’ zeg bedoel ik ook niet in de eerste plaats romans. Ik hou meer van non-fiction. Geschiedenisboeken. Literaire auteurs verzanden zo vaak in bijzaken. Of ze halen overal seks en geweld bij, omdat dat nu eenmaal verkoopt; net als in films. Maar ik wil mij beperken tot de dingen die echt belangrijk zijn. Ik wil de waarheid vertellen. Zonder beperkingen of afleiding.’’

‘‘Kapitalisme, racisme en seksisme; die drie gaan hand in hand. En het verschil in sociale klassen, dat is waar ik telkens weer bij terug kom. De klasse waar ik zelf uit kom is ook de belangrijkste voedingsbodem voor mijn muziek. De stad, de gemeenschap waar ik tot mijn zeventiende heb gewoond. Daar heb ik nog zoveel verhalen over die er uit moeten. Dat moet ik ook helemaal zelf doen. Dat milieu. Die lage sociale klasse. Als je daar geen deel van hebt uitgemaakt dan begrijp je het niet. Dan kun je het niet begrijpen.’’

Punk
In haar jeugd had Camae in het kerkkoor gezongen en naar platen van Mahalia Jackson geluisterd. Op haar zeventiende ging ze naar Philadelphia, aanvankelijk om fotografie te gaan studeren. Maar haar idee over de opleiding kwam niet overeen met die van de academie. Vervolgens speelde ze een aantal jaren bas en zong bij punkbands, geïnspireerd door de feministische riot grrrl-beweging.

In 2012 besloot ze dat ze geen enkele concessie meer wilde doen en ging helemaal haar eigen muziek maken. Aanvankelijk met niets anders dan een iPad en wat programmatuur. Haar eerste Moor Mother tracks verschenen op Bandcamp. Inmiddels zijn het er honderden, verdeeld over anderhalf dozijn digitale albums en ep’s.

Ondertussen kreeg ze een relatie met Racheeda Philips; advocate, schrijfster en één van de sturende achten achter de Afrofuturism-beweging die nadenkt over de toekomst van de mensen in de Afrikaanse diaspora door de eigen culturele historie te benadrukken. In 2016 begonnen Ayewa en Philips in hun woonwijk in Noord-Philadelphia het Black Quantum Futurism-collectief en het bijbehorende Community Futures Lab, een centrum voor studie en bewustwording. Vooral belangrijk is voor Ayewa dat alles met alles verbonden is. En dat ze, in de traditie van het Afrofuturistische idee, niet uitgaat van een lineair tijdsbeeld. Vooral dat laatste is nog wel eens lastig voor wie gepokt en gemazeld is in de traditionele westerse denkwijze.

‘‘Voor mij werkt die lineaire opvatting van de tijd alleen maar deprimerend,’’ zegt de Amerikaanse. ‘‘Ik vind dat we de dingen open moeten gooien. Zoals het idee dat oude mensen de wijsheid in pacht zouden hebben. Waarom zouden we wijsheid niet los van leeftijd kunnen zien? Volgens mij zijn er ook heel veel slimme jong mensen.’’

Het inspireert haar ook om op een andere manier teksten te schrijven dan gebruikelijk, zegt Camae. Ze vertelt over een nieuw nummer ‘Time Distortion’, dat gebaseerd is op het verhaal van Sandra Bland. Bland was een achtentwintigjarige zwarte vrouw die in 2015 door de politie in haar auto werd aangehouden wegens een vage verkeersovertreding en niet veel later dood in haar politiecel werd aangetroffen.

‘‘Zo’n songtekst hoeft niet altijd een directe reactie op iets negatiefs te zijn. Ik wil weldegelijk het ware verhaal vertellen. Maar dan wel op mijn eigen wijze en op mijn voorwaarden. Dus dan vertel ik ook over die weg van Chicago naar Texas waarop Sandra Bland reed. Wanneer die weg aangelegd is en onder welke omstandigheden. En allerlei andere details, vroeger of later, die een licht op die situatie kunnen werpen.’’ 

‘‘Er is veel slechte poëzie. Ook veel goede poëzie, natuurlijk. Zoals Ezra Pound of Emily Dickenson. Ik heb het tijdens mijn school- en studiejaren allemaal gelezen. Maar zoveel dichters gaan er vanuit dat goede poëzie alleen van binnenuit komt, terwijl mijn overtuiging juist is dat je om je heen moet luisteren. In de buurt waar ik woon zie ik veel voormalige junkies en alcoholisten. Dat blijken vaak de meest poëtische mensen die ik in mijn hele leven ben tegengekomen. Soms roepen ze iets op straat en dan ben ik geneigd om naar ze toe te lopen en te vragen: wat zei je precies?’’

‘‘Zo kwam ik op een gegeven moment in Philadelpia een vrouw tegen die ik hoorde zeggen: ‘Ik wil niet sterven in de armen van een man. Ik wil alleen sterven in de arm van god’. Prachtig vond ik dat, ook al ben ik zelf helemaal niet gelovig. We horen vaak de poëzie in onze directe omgeving niet. Het zit niet in je hoofd, maar in de wereld om je heen. De gedichten schrijven zichzelf.’’

Onlangs verscheen in een zeer beperkte oplage bij The Vinyl Factory een nieuw Moor Mother album, The Motionless Present. ‘‘Alles gaat tegenwoordig zo snel,’’ zegt Camae. ‘‘Internet, sociale media, permanente technologische innovaties. Maar in feite verandert er helermaal niets. Je kunt een oud pand van buiten wel paars verven, maar dan blijft het aan de binnenkant nog altijd hetzelfde wrakkige pand.’’

‘‘Voor mij is het duidelijk dat de taal limiteert. Al die traditionele tegenstellingen en definities. Politie, kapitalisme. Oude woorden en oude waarden. Daar moeten we vanaf.’’

Moor Mother speelt woensdag 5 april op het World Minimal Music Festival in Muziekgebouw aan ‘t IJ, Amsterdam