Herleeft Die Neue Deutsche Welle?

Nee, hij gelooft niet in een ‘revival’ van de Neue Deutsche Welle van de vroege jaren tachtig, zegt Adrew Chudy, alias NU Unruh, slagwerker en medeoprichter van Einstürzende Neubauten. ‘‘Daar is nu geen draagvlak voor, zoals dat er wel in de late jaren zeventig was. Ook de betekenis van muziek is veranderd. Destijds was het nog een duur product, dat je op een grammofoonplaat kocht. Nu kun je er overal gratis aankomen.’’

Hij heeft ongetwijfeld gelijk. De wereld is in vijfendertig jaar zo veranderd dat een verschijnsel als de Neue Deutsche Welle niet meer terugkomt – althans niet in de vorm van de muziek van die tijd. Hetzelfde geldt voor de rockabilly en de flowerpower, wat niet wegneemt, dat er weldegelijk van alles gaande lijkt waardoor de belangstelling van de muziekliefhebbers voor de Duitse pop en rock uit die periode weer meer geprikkeld wordt dan decennialang het geval is geweest.

De feiten: een fraai vormgegeven compilatieserie Aus Grauer Städte Mauern; Die Neue Deutsche Welle 1977 – 85, uitgebracht door Bear Family Records in samenwerking met het Duitse Büchergilde en ook in ons land verkrijgbaar via Bertus. Vier uitgebreide en zorgvuldig gedocumenteerde dubbel-cd’s met ieder zo’n vijftig tracks. Daarbij veel opnamen die allang niet meer te vinden zijn. Een mooi representatief overzicht. Deel 3 verschijnt in oktober van dit jaar.

En dan is er de film B-Movie: Lust & Sound in West-Berlin 1979-1989, hier besproken door collega Lisanne van Rookhuijzen, die afgelopen voorjaar in première ging en al maandenlang met veel succes in Duitsland draait. Binnenkort verschijnt dit filmische essay over het Berlijn van de jaren tachtig – niet alleen ‘Deutsche Welle’, maar ook de rol van muzikanten als Nick Cave in het Berlijn van die tijd – op DVD en wordt in Nederland uitgebracht door Suburban.

‘‘Bands als Die Ärzte en Die Toten Hosen namen de afgelopen weken, geheel in de traditie van de jaren tachtig, het voortouw bij de steun aan asielzoekers in Duitsland’’

Subcultuur
‘Geniale Dilletanten’ is de titel van zowel een boek dat dit jaar verscheen als van een door het Goethe Instituut geïnitieerde tentoonstelling over de Duitse subcultuur uit de jaren tachtig. De expo is vernoemd naar Festival Genialer Dilletanten dat in september 1981 in Berlijn plaats vond en waar destijds de crème de la crème van de Neue Deutsche Welle speelde.

Een aantal bands en muzikanten van destijds zijn wederom of nog altijd actief, zoals Pyrolator, Der Plan, Andreas Dorau en natuurlijk Einstürzende Neubauten. Bands als Die Ärzte en Die Toten Hosen – in feite een soort nakomertjes van de Welle – namen de afgelopen weken, geheel in de traditie van de jaren tachtig, het voortouw bij de steun aan asielzoekers in Duitsland. En wat bepaald niet het minst belangrijk is: Er staat de laatste jaren een nieuwe generatie Duitse bands op die muzikaal – of meer algemeen: artistiek - in de traditie van de Neue Deutsche Welle staan. Zo waren er de afgelopen jaren al Die Heiterkeit en de in Berlijn gestrande Ja, Panik, die in Nederland volstrekt genegeerd werden maar in Duitsland ‘de lijstjes topten’. En meer recent bijvoorbeeld Die Nerven en Die Wirklichteit.

Eerstgenoemde maakte afgelopen januari reeds indruk op Eurosonic en stond onlangs op Into The Great Wide Open. In oktober verschijnt via V2 hun album Out. Ook Die Wirklichkeit speelde reeds in ons land en komt half september terug voor Incubate. Zou de Nederlandse koudwatervrees voor Duits(talig)e rock dan toch weer wat afnemen?

Punk
Die Neue Deutsche Welle was de Duitse tegenhanger van de punk en new wave in Engeland en Amerika. Geen muzikale stijl, maar een houding of mentaliteit van waaruit muziek gemaakt werd. De ontwikkeling van een muzikale identiteit van een generatie die zich niet automatisch aan de Angelsaksische popcultuur wenste te spiegelen.

Dat was trouwens niet zo ‘uniek’ als her en der wel verondersteld werd. Voor de Krautrock die zich vanaf de late jaren zestig in Duitsland ontwikkelde gold iets vergelijkbaars. Krautrock was ook geen ‘muzikale stroming’, zoals vaak ten onrechte gesteld wordt, maar eveneens het resultaat van een ‘mentaliteit’ van waaruit muziek gemaakt werd: de muziek van een generatie Duitse jongeren die in de jaren zestig opgroeide en zich enerzijds afzette tegen de ‘Schlagertraditie’ van hun ouders – de Nazigeneratie – maar anderzijds ook weinig moesten weten van de cultuur van het imperialistische Amerika met z’n foute Vietnampolitiek – waar men door de aanwezigheid van talloze Amerikaanse bases in Duitsland veel meer van merkte dan bijvoorbeeld in Nederland.

‘‘De nazi-last van de vorige generatie hing menigeen nog om de nek en in het letterlijk verdeelde land was de dreiging van de Koude Oorlog dagelijks voelbaar – Berlijn voorop’’

Dat uitte zich in allerlei vormen van nieuwe, vaak unieke muziek, die geworteld kon zijn in de klassieke traditie (Can), tribale loops (Neu!), robotachtige elektronica (Kraftwerk), jazz en wereldmuziek (Embryo), noise (Faust), psychedelica (Ash Ra Tempel) en noem naar op. Allemaal Krautrock, maar ook allemaal totaal verschillende stijlen die gemeen hadden dat ze zich zowel van het Duitse verleden als van de Anglo-Amerikaanse rock distantieerden.

Toch zijn er ook duidelijke verschillen tussen de Kraut en de Welle. Krautrock is in feite altijd een underground-rockcultuur gebleven. En een albumcultuur. Daarbij ook – voor het merendeel – nog eens uiterst serieus – voor humor en ironie was er slechts op subtiele wijze wat ruimte in de periferie.

Die Neue Deutsche Welle was een ‘pop’-cultuur waarbij de single lange tijd centraal stond. Met veel meer ruimte voor humor en relativering. En hoewel vrijwel altijd Duitstalig en in veel gevallen zeer maatschappijbewust, tegelijkertijd minder allergisch voor het Duitse Schlagerverleden en Amerikaanse invloeden. Al werden beiden met de nodige ironie benaderd. Zoek op Youtube het hilarische ‘Flieger grüss mir die Sonne’ van Extrabreit maar eens op. Of denk aan ‘TV-Glotzer’, de Duitse tekst die Nina Hage op haar debuutalbum zong op de Tubes-klassieker ‘White Punks on Dope’.

Grauwe stadsmuren
De eerste keer dat de term Neue Deutsche Welle in relatie tot muziek gebruikt werd, zou in augustus 1979 geweest zijn, in een advertentie van de Berlijnse platenwinkel Zenzor. Er werd het debuutalbum van Deutsch-Amerikanische Freundschaft mee aangeprezen. Twee maanden later gebruikt de Hamburgse muziekjournalist Alfred Hilsberg de term in een artikel in het Duitse muziekblad Sounds waarin hij de nieuwe muziekgolf tracht te duiden, onder de titel ‘Aus grauer Städte Mauern’ – inderdaad, dezelfde titel als de recente serie cd-compilaties. In het boekje bij het eerste deel is ook een foto van het inmiddels befaamde artikel afgedrukt.

Niet veel later begint Hilsberg – die door NU Unruh gekscherend ‘De paus van de Neue Deutsche Welle’ wordt genoemd - het platenlabel ZickZack, dat samen met Ata Tak uit Düsseldorf het belangrijkste label van de Neue Deutsche Welle zou worden. Tot de eerste groepen die Hilsberg voor ZickZack contracteert behoren Abwärts, Andreas Dorau, Die Tödliche Doris, Einstürzende Neubauten, Die Krupps, Palais Schaumburg, Xmal Deutschland en F.S.K.

Wat veel van de nieuwe Duitse bands tussen 1977 en 1985 – met de nadruk op de periode 1980 – 1982 – bindt, ondanks de enorme muzikale verschillen, zijn de Duitstalige songteksten en de nadrukkelijke aandacht voor maatschappelijke omstandigheden in de songs. Liefdesliedjes en emo-navelstaarderij komen slechts zeer spaarzaam voor.

De taal heeft al direct een muzikale consequentie: Het Duits heeft een andere klank en vooral een ander ritme dan het Engels, wat doorwerkt in de melodieën en arrangementen.

En wat dat maatschappelijke engagement betreft: dat had de Britse postpunk rond 1980 natuurlijk ook. Denk aan de jeugdwerkeloosheid, de Falklandoorlog en meer in het algemeen het grauwe bestaan voor veel minder gefortuneerde Britten in het Engeland van die tijd – met de verkiezing van Margareth Thatcher tot minister-president als katalysator. Maar in Duitsland leek het dieper te zitten. En meer ideologisch geworteld. De ‘nazi-last’ van de vorige generatie hing menigeen nog om de nek en in het letterlijk verdeelde land was de dreiging van de Koude Oorlog dagelijks voelbaar – Berlijn voorop.

‘‘Wij willen ons graag zorgvuldig uitdrukken en dat lukt in onze eigen taal nu eenmaal beter dan in het Engels’’

Voor Ted Gaier, gitarist en medeoprichter van Die Goldenen Zitronen, een groep die in de nadagen van de Welle, in 1984, in Hamburg ontstond en tot op de dag vandaag maatschappijkritiek en humor met elkaar verbindt, is het een duidelijke zaak. ‘‘Wij willen ons graag zorgvuldig uitdrukken en dat lukt in onze eigen taal nu eenmaal beter dan in het Engels. Hiphop is destijds belangrijk voor ons geweest – dat engagement. Maar dan niet op de ongenuanceerde, platte wijze. Niet: ‘Sla die nazi’s dood!’, niet: ‘Dit is goed en dat is slecht’.’’

‘‘Wij gebruiken graag veel tekst. Dat hebben we gemeen met bijvoorbeeld Bertolt Brecht, Bob Dylan en Public Enemy. Daarom kunnen we ook zo goed uit de voeten met hiphopbeats.’’

Begin van het einde
Naarmate de nieuwe Duitse bands in de vroege jaren tachtig populairder worden, trekken ze ook meer de aandacht van de ‘grote’ platenmaatschappijen – hoewel iemand als Nina Hagen van begin af aan, sinds 1978, al bij CBS onder contract stond. Maar zij werd binnen de hitwereld toch vooral nog als novelty beschouwd. Op een gegeven moment begon echter ook bij de majors het besef door te dringen dat er aan die gekke Neue Deutsche Welle geld te verdienen viel. Dat was, zoals vaak in dat soort gevallen, het begin van het einde.

Opeens kreeg alles en iedereen die in het Duits zong het ‘Welle-etiket’ opgeplakt. En Engelstalige Duitse bands werd geadviseerd om maar snel op de moerstaal over te gaan om ook van de hype te profiteren. Artiesten als Nena (‘99 Luftballons’), BAP (‘Kristallnaach’), Erste Algemeine Versicherung (‘Ba ba banküberfall’) en Spider Murphy Gang (‘Skandal im Sperrbezirk’) hebben – meesurfend op de Welle – in de vroege jaren tachtig hits in Nederland, maar zijn in feite ‘gewone’ Duitstalige mainstream pop- en rockbands.

Rond 1985 is de Neue Deutsche Welle als dilletante muzikale beweging dan ook verdwenen, afgezien van een enkele groep die dan op eigen kracht boven de invloed der muzikale getijden is uitgestegen, zoals Einstürzende Neubauten.

Dat wil niet zeggen dat de alternatieve Duitse pop- en rock vanaf halverwege de jaren tachtig zo dood als een pier was. Begin jaren negentig was daar bijvoorbeeld opeens de Hamburger Schule – die echter nauwelijks aandacht heeft getrokken buiten Duitsland. De naam verwees enerzijds naar de stad waar de scene het meest nadrukkelijk wortel schoot en anderzijds naar de filosofische en sociologische traditie van de Frankfurter Schule – de denkers van de Kritische Theorie – waarmee de ernst en het engagement van de songteksten wordt benadrukt. Muzikaal wortelt de Hamburger Schule in de dwarsigheid Deutsche Neue Welle, maar laat ook nadrukkelijk invloeden uit de alternatieve Amerikaanse rock en grunge toe. Belangrijkste bands van de scene zijn Blumfeld, Tocotronic – beide groot in Duitsland, maar vrijwel onbekend aan deze zijde van de grens - en Die Goldene Zitronen. Laatstgenoemde groep is al in 1984 ontstaan, maar heeft pas rond 1990 een duidelijke eigen en eigenzinnige stijl ontwikkeld.

Gouden zitroenen
Die Goldene Zitronen bestaan nog altijd en brengen dit najaar hun twaalfde album Flogging a Dead Frog uit, waarop voor het eerst ook enkele Engelstalige nummers gezongen worden. Het gaat over de bankencrisis, immigratiepolitiek en nog zo wat zaken die het hart van de hedendaagse samenleving raken. Eind augustus speelden ze één van hun zeldzame concerten in Berlijn. Gitarist Ted Gaier en zanger Schorsch Kamerun zijn al dertig jaar van de partij. Ik tref ze in de ‘Hof’ bij club Schokoladen, waar ze het vijfentwintigjarig bestaan opluisteren. De show is al weken uitverkocht.

‘‘In 1984 waren we negentien of twintig,’’ vertelt Gaier. ‘‘We speelden punk, maar dat serieuze en dogmatische van de hardcore en ‘straight edge’ stond ons tegen. En bands als The Exploited vonden we een totale karikatuur. Daar rebelleerden we juist tegen. Wij wilden meer lol en hielden van de Toy Dolls, maar ook van country & western en surf. Muzikaal was de muziek die wij die eerste jaren maakten niet zo interessant. Het ging meer om de energie. Pretpunk. Maar tegelijk waren wij wel heel principieel wat het ‘Do it yourself’-idee betreft.’’

‘‘Die Toten Hosen en Die Ärzte maakten in feite dezelfde muziek als wij, maar werden daar plotseling heel populair mee. Pretpunk werd mainstream. Dat was voor ons een aanleiding om onze muzikale stijl te wijzigen. Het was de tijd dat de Hamburger Schule opkwam. Er was echt sprake van een scene. En van discussies.’’

Inmiddels zijn we alweer een kwart eeuw verder en lijkt de jongste generatie Duitstalige bands weer vooral door de Hamburger Schule beïnvloed. Die Wirklichkeit uit Solingen, bijvoorbeeld. Het kwartet bestaat nu een kleine twee jaar, vertelt gitarist Jan een paar uur voordat de groep los gaat op het kleine podium van de Monarch – een van de populairste hippe bier-hangouts van Kreuzberg. Voorjaar 2014 verscheen het debuutalbum Alles Nur Psyche. Op cassette, nota bene.

Gevraagd naar de invloeden, worden vooral Amerikaanse namen genoemd: Pavement, Swans, het Canadese Metz. Toch zijn de Wirklichkeitsongs allemaal Duitstalig. ‘‘Ik denk dat ik mij gewoon het beste kan uitdrukken in het Duits,’’ herhaalt zanger-gitarist Malte wat Zitronen-gitarist Ted Gaier ook al gezegd heeft. ‘‘In het Engels zou het allemaal veel oppervlakkiger worden. Ik hoef niet per se politieke teksten te schrijven, maar ik wil in mijn songs toch wel graag de tijdgeest ter discussie stellen. Wat dat betreft is de Hamburger Schule wel altijd een inspiratie voor mij geweest.’’

Twee uur later staat Die Wirklichkeit op het podium. Weerbarstig als Pavement in hun hoogtijdagen halverwege de jaren negentig, maar tegelijk ook fel Duits. Een band die er overtuigend in slaagt een verhaal over te brengen, zowel in tekst als in muziek. En iets dergelijks geldt voor het trio Die Nerven uit Stuttgart, die met het binnenkort te verschijnen Out al aan hun derde album toe zijn. Regels als ‘Jedes Word ein Steinschlag; kein Weg führt daran vorbei’. En dat dan met Sonic Youth-achtige gitaarnoise daaronder.

Instituut
Einstürzende Neubauten is een instituut in Duitsland. De groep ontstond vijfendertig jaar geleden weliswaar in de meest experimentele buitengewesten van de Neue Deutsche Welle, maar bleef na het verdwijnen van dat etiket hardnekkig doorgaan met het maken van volstrekt authentieke en unieke muziek. De band heeft een eigen artistiek idioom geschapen en is daarmee een referentiepunt voor anderen geworden.

Toch is dat vooral de laatste tien jaar niet allemaal zonder slag of stoot gegaan, vertelt Unruh. Zo rond 2008 lag de groep bijna op z’n gat. De jubileumconcerten rond het dertigjarig bestaan in 2010 brachten weer wat beweging in Neubauten. En toen het wederom wat in dreigde te kakken kwam de opdracht voor een stuk bij de herdenking van de Eerste Wereldoorlog in Diksmuide als een welkom geschenk. Het leverde uiteindelijk het album Lament op dat het bestverkopende Neubauten-album sinds lange tijd zou blijken.

Maar nu de tour rond dat project ook weer ten einde loopt weet de slagwerker niet hoe het verder zal gaan met de groep. Zanger Blixa Bargeld is druk in de weer met zijn duo met de Italiaanse componist Teho Teardo, met wie hij in 2013 al een succesvol album maakte. En Blixa is toch de man die de kar trekt, verzekert Unruh. Indien die eenmaal in beweging is dan heeft hij zelf als muzikaal stuurman een flinke vinger in de pap, maar Blixa blijft de kapitein.

‘‘Er moet ergens op een knop gedrukt worden en dan komt van het één weer het ander,’’ vervolgt hij, terugblikkend op een uiterst succesvol Lament-jaar voor Neubauten. ,,Als je niets doet dan gebeurt er ook niets. En als je wel iets doet dan houd je er altijd iets aan over – al is het maar een wijze les over hoe het niet moet.’’

Hoewel Einstürzende Neubauten zich al een kwart eeuw aan het Neue Welle-label onttrokken heeft, heeft Unruh altijd een heldere blik op de scene behouden en houdt hij nog altijd contact met tal van musici en kunstenaars van het eerste uur. Zeker nu de film B-Movie en de tentoonstelling Geniale Dilletanten – in beide figureert hij – de Neue Deutsche Welle weer actueel gemaakt hebben beweegt Unruh zich weer volop in het epicenter van wat ooit de belangrijkste Duitse subcultuur was.

Zo kan hij ook wel wat zeggen over de relatie tussen de Neue Deutsche Welle en de opkomst van de techno- en ravescene in Duitsland, zo ongeveer net op het moment dat de Welle aan z’n neergang begon. Een onderwerp dat trouwens ook in diverse anekdotische vormen aan bod komt in het boek ‘Subkultur Westberlin 1979-1989’ van voormalig Die Tödliche Doris-muzikant Wolfgang Müller – een werk van bescheiden baksteen-formaat waarvoor Müller volgens Unruh nogal wat uit z’n duim heeft gezogen. Maar dat terzijde.

Welle & dance
Een band die zondermeer genoemd moet worden als bruggenbouwer tussen Welle en dance is Deutsch Amerikanische Freundschaft. De groep – later duo – die al spoedig als D.A.F. door het leven ging, wordt vaak beschouwd als pionier van de bodybeat. Maar ritmeboxen en samples van beats werden door veel Wellegroepen gebruikt.

‘‘Ja, ook door ons,’’ zegt Unruh. ‘‘Al kostte het in eerste instantie nog zoveel computergeheugenruimte dat het weinig zin had. Natuurlijk hebben we het wel geprobeerd. Alleen trok het de groep eerder uit elkaar dan dat het ons bijeen bracht. Met z’n allen naar zo’n klein schermpje turen, dat boeide ons niet zo. Vooral FM Einheit was er bij ons een tijdlang fanatiek mee bezig, herinner ik mij.’’

''In Amerika wordt in het dagelijks leven nauwelijks over seks en emoties gesproken, die onderwerpen zijn taboe''

‘‘We hadden één song op ons album House der Lüge uit 1989, ‘Feurio!’, en die is helemaal gemaakt met een Atari. FM Einheit was daar in de studio een week mee zoet. Het resultaat was oké, maar het heeft ons toen heel wat gekost. Ik weet nog goed dat een paar jaar daarvoor, in 1986 meen ik, producer Gareth Jones – met wie wij in 1985 ons album Halber Mensch gemaakt hadden en die ook veel met Depeche Mode werkte – een apparaat had dat twintigduizend D-Mark kostte en waarmee je één seconde geluid kon opslaan.’’

‘‘Maar we hebben als Neubauten nooit zo in die ‘beat’ geloofd – die cultuur waarin ieder met zichzelf en met die dancebeat bezig is. We waren in dat opzicht toch een meer sociale groep. Omgekeerd is Einstürzende Neubauten heel vaak gesampeld. Door Westfalia Bambaataa bijvoorbeeld, die grote hits heeft gehad op basis van samples van onze muziek. En het muziekprogramma Ableton hebben we een hele bibliotheek met samples cadeau gedaan. We zijn altijd heel open geweest over waar onze geluiden vandaan kwamen. Zij mogen dan onze geluiden hebben, wij hebben nog altijd Blixa Bargeld en die kopieer je niet zomaar even.’’

Dat er in het Duits gezongen zou worden was voor de Neubautenmuzikanten ook altijd een uitgemaakte zaak. ‘‘Wij wilden vrij zijn van de Verenigde Staten,’’ aldus Unruh. ‘‘Maar wij wilden evenmin deel uitmaken van die emo- en Weltschmertzcultuur van de Duitse Schlagertraditie. Wij wilden muziek maken over de wereld om ons heen.’’

‘‘Ja, ik weet dat veel Nederlandse rockmuzikanten in het Engels zingen. En bij jullie gaat het ook veel vaker over allerlei navelstaarderij en persoonlijke emoties. Dat heeft volgens mij met elkaar te maken. Nederland is veel meer Veramerikaniseerd dan Duitsland. In Amerika wordt in het dagelijks leven nauwelijks over seks en emoties gesproken. Die onderwerpen zijn taboe. Daarom leeft men zich daar in de Amerikaanse popcultuur helemaal op uit. In Amerika is pop een ventiel voor de emotie. En in Nederland zie ik ondertussen precies hetzelfde.’’

Welle facts:

  • De albumserie Aus grauer Städte Mauern verschijnt via Bear Family Records / Bertus. Deel drie staat gepland voor half oktober
  • Het album Flogging a Dead Frog van Die Goldenen Zitronen verschijnt 18 september in Nederland via Sonic Rendezvous.
  • Die Goldenen Zitronen spelen later dit jaar in Worm, Rotterdam
  • Het album Out van Die Nerven verschijnt 9 oktober bij Glitterhouse / V2
  • Die Wirklichkeit speelt zondag 20 september op Incubate festival, Tilburg
  • De film, B-Movie over Berlijn in de jaren tachtig wordt in Nederland uitgebracht door Suburban